Nawigacja na wycieczkach i trekkingach — mapa, kompas i urządzenia GPS

Nawigacja w terenie to jedna z najważniejszych umiejętności na szlaku. Gdy opanujesz jej podstawy, umiesz określić swoje położenie na mapie, ocenić, w jakim tempie się przemieszczasz, a przede wszystkim nie zgubisz się. Dzięki temu Twoje wyprawy są po prostu bezpieczniejsze.

Podstawy nawigacji warto opanować jeszcze w domu. Potem możesz bezpiecznie szlifować umiejętności w pobliskim lesie czy parku.

Mikko pracuje jako ekspert ds. outdooru w naszym sklepie w Kuninkoja. Od prawie 20 lat pomaga turystom w doborze sprzętu, więc wielu naszych klientów zna go od lat. Mikko jest ekspertem turystycznym naszych poradników.

Nawigacja to umiejętność przemieszczania się z punktu A do punktu B po zaplanowanej trasie. Możesz kierować się samym zmysłem orientacji albo korzystać z mapy – papierowej, w telefonie lub w urządzeniu GPS. Zwykle przydaje się też kompas.

Mapy papierowe kupisz w sklepie albo wydrukujesz samodzielnie. W internecie znajdziesz wiele serwisów mapowych, w których bezpłatnie udostępniane są dane fińskiego urzędu geodezyjnego Maanmittauslaitos. Mapy pobierzesz bezpośrednio ze strony Maanmittauslaitos lub na przykład z serwisu Pikakartta.

W naszej ofercie znajdziesz mapy turystyczne Finlandii oraz innych krajów.

Korzystanie ze zmysłu orientacji

Często słyszy się, że ktoś ma słaby zmysł orientacji. Tymczasem zwykle problem nie leży w zmyśle orientacji, tylko w tym, że myśli krążą wokół czegoś innego niż śledzenie własnej trasy.

Orientację w terenie bardzo ułatwia mapa okolicy lub wcześniejsze przestudiowanie terenu na mapie. W trakcie marszu cały czas zastanawiaj się, w którą stronę idziesz, i obserwuj ukształtowanie terenu – dzięki temu określisz swoje położenie na mapie.

W gęstym lesie widoczność jest jednak słaba, a na plątaninie ścieżek zmysł orientacji potrafi zawieść w mgnieniu oka. Jeśli nie masz kompasu, obserwuj wtedy położenie słońca, cienie itp.

Nawigacja z mapą i kompasem

Nawigacja z mapą i kompasem to podstawowa umiejętność, którą warto opanować przed trekkingiem lub wyjazdem w wymagający teren. Na początek wystarczy niewiele, a podstaw nauczysz się szybko.

Najpierw poznaj swój kompas i mapę, z której będziesz korzystać. Rodzajów map jest mnóstwo, a mało co sprawia tyle frajdy, co ślęczenie nad mapą przed wyjazdem i planowanie nadchodzącej wędrówki. Dobrym wyborem są wodoodporne i odporne na zużycie mapy Calazo.

Sprawdź najpierw, jaki obszar obejmuje mapa i czy to Ci wystarczy. Zwróć uwagę na skalę i na to, że na jednym arkuszu może być wydrukowanych kilka map, czasem w różnych skalach. Na trekkingach popularna jest skala 1:50 000 i zazwyczaj w zupełności wystarcza. Sprawdź też, ilu kilometrom odpowiada jeden kwadrat siatki – dzięki temu łatwo oszacujesz odległości.

Na otwartych fjeldach w Szwecji może wystarczyć skala 1:100 000, która daje lepszy ogląd całego obszaru. W naprawdę trudnym terenie przyda się mapa 1:25 000 lub jeszcze dokładniejsza, ale na długich trasach jej duży format bywa kłopotliwy. Na krótsze wypady dokładniejsza mapa sprawdzi się jednak bez problemu.

Wiele map zawiera legendę z objaśnieniem znaków. Znajdziesz je również w internecie. Znaki najprzyjemniej poznawać w domu, planując kolejne wyprawy. Tutaj znajdziesz objaśnienia znaków stosowanych przez Maanmittauslaitos.

Mapy zawierają mnóstwo przydatnych informacji, takich jak wysokości szczytów fjeldów i wzgórz, głębokości zbiorników wodnych, chatki turystyczne, ścieżki, trasy skuterów śnieżnych, atrakcje, granice obszarów rekreacyjnych i rezerwatów przyrody itp.

Na zdjęciu widać kompas Suunto A-10, odpowiedni dla początkujących i do zwykłej turystyki. Jego instrukcję obsługi znajdziesz też na stronie Suunto.

Kompasów jest wiele rodzajów, dlatego warto zapoznać się z dołączoną instrukcją. Kompas działa magnetycznie, więc podczas korzystania z niego uważaj na metalowe przedmioty itp., które mogą zakłócić wskazania igły. Czerwona igła wskazuje północ. Azymut 0 i 360 stopni to północ, 90 stopni – wschód, 180 – południe, a 270 stopni – zachód.

Gdy widoczność jest dobra, jak na fjeldach Laponii, zwykle wystarczy, że potrafisz zlokalizować się na mapie i na bieżąco śledzisz swoje położenie podczas marszu. Ułatwisz to sobie, kładąc kompas na mapie tak, by strzałka kierunku marszu wskazywała północ mapy, a następnie obracając mapę, aż czerwona igła kompasu wskaże ten sam kierunek. Teraz trzymasz mapę “właściwą stroną”.

Najłatwiej jednak śledzić trasę, gdy mapa przez cały czas jest zorientowana zgodnie z kierunkiem marszu.

Kompasem możesz też wyznaczyć azymut marszu. To bardzo pomaga, gdy widoczność jest ograniczona albo chcesz trafić dokładnie w konkretne miejsce na mapie. Robi się to bardzo prosto:

1. Przyłóż krawędź kompasu wzdłuż swojej trasy. Załóżmy, że jesteś w punkcie A i chcesz dojść do punktu B. Jeśli przyłożysz do trasy linijkę z podziałką, od razu zmierzysz jej długość (trzymaj mapę poziomo).
2. Obróć tarczę kompasu tak, by linie na jej dnie wskazywały północ mapy. Pomóż sobie siatką mapy (na zdjęciu niebieska siatka).
3. Odejmij deklinację (o tym niżej).
4. Weź kompas do ręki, trzymaj go poziomo i obracaj się, aż igła znajdzie się dokładnie w strzałce orientacyjnej.
5. Idź w kierunku wskazywanym przez strzałkę kierunku marszu.

Kompas wskazuje teraz kierunek marszu. Wyznaczaj kierunek na widoczny punkt terenowy, a po dotarciu do niego wypatrz kolejny. Tak masz pewność, że idziesz we właściwą stronę.

Kompas z lusterkiem pozwala celować w obiekt i jednocześnie obserwować położenie igły. Kompas ma „celownik”, dzięki któremu łatwo skierujesz go na wybrany punkt, a w lusterku widzisz tarczę z góry, nie tracąc celu z oczu.

Korekta deklinacji

Północ geograficzna i północ magnetyczna leżą w nieco innych kierunkach. Różnicę między nimi nazywamy deklinacją magnetyczną. W Finlandii wynosi ona od 6 do 14 stopni, w zależności od miejsca. Aktualną wartość sprawdzisz na stronie Fińskiego Instytutu Meteorologicznego, a zwykle jest ona też podana na mapach turystycznych.

Na mapie Calazo deklinacja jest wyraźnie zaznaczona. W Laponii waha się od ok. +10 stopni w części zachodniej do +14 stopni w części wschodniej. Obecnie w Finlandii rośnie o +0,2 stopnia rocznie.

Wyznaczając azymut kompasem, możesz więc potrzebować korekty sięgającej nawet 14 stopni. Nie zawsze trzeba ją uwzględniać, ale warto pamiętać, że istnieje.

Z mapy przenosimy na kompas kierunek geograficzny, natomiast igła kompasu wskazuje północ magnetyczną. W Finlandii deklinacja jest zawsze dodatnia, czyli północ magnetyczna leży na wschód od geograficznej. Kompas wskazuje więc za bardzo “w prawo”, a właściwy kierunek leży w rzeczywistości “w lewo” o wartość kąta deklinacji.

Jak skorygować deklinację

• Sprawdź instrukcję kompasu – niektóre modele mają regulowaną korektę deklinacji, a na spodzie kompasu może znajdować się śrubka regulacyjna
• Jeśli kompas nie ma regulowanej korekty, najpierw wyznacz azymut z mapy, a potem obróć tarczę zgodnie z ruchem wskazówek zegara o wartość deklinacji (gdy jest dodatnia). Innymi słowy, od azymutu marszu odejmujesz liczbę stopni równą deklinacji.

Nawigacja z telefonem i urządzeniem GPS

Telefony i urządzenia GPS to wygodna pomoc w nawigacji. W bardzo gęstym lesie lub przy pogorszonej widoczności zlokalizowanie się na mapie bywa naprawdę trudne. Wtedy GPS albo telefon bardzo się przydaje.

Pamiętaj jednak, że posługiwanie się mapą i kompasem to podstawowa umiejętność, którą warto opanować. Mapę dobrze jest mieć zawsze przy sobie, nawet jeśli nie jest Twoim głównym narzędziem nawigacji. Samo zabranie mapy i kompasu nie wystarczy – trzeba umieć z nich korzystać. Gdy jesteś zmęczony i zgubiony, ta umiejętność jest na wagę złota.

Nawigacja z telefonem

Telefon to bardzo praktyczne narzędzie nawigacyjne. Możesz pobrać na niego darmowe aplikacje z mapami. Zapisywanie map offline i planowanie tras są zwykle płatne. Aplikacje mapowe są proste w obsłudze, telefon ma zazwyczaj duży i ostry ekran dotykowy, a Twoje położenie widzisz na bieżąco na mapie.

Pamiętaj, że jeśli mapy nie są zapisane w pamięci telefonu, do ich prawidłowego działania potrzebujesz połączenia z internetem.

Zalety telefonu

• prosta obsługa
• Twoje położenie widać na ekranie
• telefon zwykle masz zawsze przy sobie
• nawigacja jest możliwa nawet w trudnym terenie i przy słabej widoczności

Wady telefonu

• bateria może się dość szybko rozładować, zwłaszcza w zimnie (przy silnym mrozie telefon może w ogóle nie działać)
• telefony często mają słabą ochronę przed warunkami atmosferycznymi i uderzeniami (lekki deszcz, wilgoć z ciała czy upadek na ziemię mogą go unieruchomić)
• telefon to urządzenie elektroniczne, więc ryzyk jest sporo – oprogramowanie może się zawiesić, GPS przestać działać itp.
• jeśli telefon jest Twoim głównym narzędziem nawigacji, niezbyt skutecznie rozwijasz i utrzymujesz swoje umiejętności, bo cały czas widzisz się na mapie
• darmowe aplikacje zwykle wymagają połączenia z siecią

Nawigacja z urządzeniem GPS

Urządzenie GPS, podobnie jak telefon, to sprawdzone i godne polecenia narzędzie do nawigacji. Wielu doświadczonych trekkerów zabiera je na wszelki wypadek – gdy poważnie zabłądzisz, pomoże Ci odnaleźć się na mapie, a przy bardzo słabej widoczności, np. podczas zamieci śnieżnej, pozwoli dalej nawigować.

Do urządzenia GPS możesz wcześniej wgrać trasę, chatki turystyczne i ciekawe miejsca. Modele mocno różnią się funkcjami – najszybciej rozeznasz się w nich, oglądając np. filmy instruktażowe na YouTube.

Urządzenia rozwijają się bardzo szybko. Przykładowo modele Garmin inReach mają komunikator satelitarny: możesz wysyłać i odbierać wiadomości przez sieć satelitarną oraz pobierać prognozy pogody. Wyślesz też sygnał SOS, nawet jeśli w okolicy nie ma zasięgu sieci komórkowej. Takie urządzenia stają się standardem wśród trekkerów i podróżników poruszających się po terenach dzikich.

Zalety urządzenia GPS w porównaniu z telefonem

• lepsza ochrona przed warunkami atmosferycznymi i uderzeniami
• więcej funkcji
• ogólna niezawodność

Wady urządzenia GPS w porównaniu z telefonem

• wymaga więcej nauki
• zwykle gorszy ekran
• wysoka cena zakupu w porównaniu z płatną aplikacją mapową na telefon

Wskazówki dla początkujących

Wodoodporną mapę Calazo możesz nosić choćby w bocznej kieszeni spodni trekkingowych, ale mapy, które nie są wodoodporne, zawsze chowaj do wodoszczelnego mapnika. Dla telefonów również znajdziesz wodoszczelne worki i etui. Szczególnie samodzielnie wydrukowane mapy bardzo szybko niszczą się od wilgoci, chyba że wydrukujesz je na wodoodpornym papierze.

Naucz się obsługi swoich urządzeń nawigacyjnych. Zwłaszcza GPS warto dobrze opanować, ćwicząc najpierw w okolicy domu.

Nauka nawigacji to świetna zabawa. Podstawy opanujesz szybko, a umiejętności zawsze można doskonalić. Na trekkingu, przynajmniej na początku, stawiaj na mapę i kompas – tak wyrobisz sobie solidne umiejętności. Jeśli zgubisz się na mapie, a nic Ci nie grozi, spróbuj odnaleźć się bez GPS-u. Właśnie w takich sytuacjach uczysz się najwięcej. Na mapie papierowej zwykle lepiej widać też całość terenu, bo oglądasz go na dużym arkuszu, a nie na małym ekranie telefonu czy GPS-u. Dzięki temu łatwiej zaplanować trasę.